صنایع و معادن: در حالی که جهان در سال ۲۰۲۵ از مرز استخراج سنتی عبور کرده است، صنعت معدن دیگر بوی گازوئیل و دینامیت نمیدهد؛ بلکه بوی «دیتا» گرفته است. انقلاب صنعتی چهارم، دیگر یک واژه لوکس در همایشها نیست، بلکه به شرط بقای غولهای معدنی تبدیل شده است. طبق گزارشهای تازه موسسات معتبری چون McKinsey و Deloitte، بازار هوشمندسازی معادن تا سال ۲۰۳۲ به رقمی فراتر از ۹.۹ میلیارد دلار خواهد رسید؛ اما سوال اساسی اینجاست: جایگاه ایران در این شطرنج دیجیتال کجاست؟
خداحافظی با کلنگ؛ سلام به هوش مصنوعی عاملی
تا پیش از این، هوش مصنوعی صرفاً نقش یک مشاور را داشت که دادهها را تحلیل میکرد. اما ترند اصلی سال ۲۰۲۵، ظهور هوش مصنوعی عاملی (Agentic AI) است. این سیستمها دیگر منتظر دستور نمیمانند؛ آنها خودشان تصمیم میگیرند. در معادن پیشرو استرالیا و کانادا، کامیونهای خودران بدون دخالت انسان، سنگها را از اعماق زمین به سطح میآورند. سنسورهای اینترنت اشیاء (IoT) که روی نوارنقالهها و آسیابها نصب شدهاند، با تحلیل ارتعاشات و حرارت، خرابی قطعات را هفتهها قبل از وقوع پیشبینی میکنند. این یعنی پایان عصر تعمیر پس از خرابی و آغاز دوران تعمیر پیش از وقوع.
چشمهای عقاب در آسمان: پهپادها و اکتشافات عمیق
دوران پیمایشهای زمینی طولانی و پرهزینه به سر آمده است. امروز، پهپادهای مجهز به سنسورهای مغناطیسسنج و لیدار، در عرض چند ساعت نقشههای توپوگرافی و زمینشناسی با دقتی میلیمتری تهیه میکنند. در سال ۲۰۲۵، شرکتهای اکتشافی بزرگ با ترکیب تصاویر ماهوارهای و یادگیری ماشین، توانستهاند ذخایر پنهان لیتیوم و مس را در اعماق زمین شناسایی کنند؛ کاری که با روشهای سنتی دههها طول میکشید.
ایران؛ حرکت لاکپشتی در مسیر خرگوشها
وضعیت در ایران ترکیبی از امید و حسرت است. در حالی که کشورهای همسایه با سرمایهگذاریهای کلان خارجی به سمت معدنکاری دیجیتال میروند، معادن بزرگ ایران نظیر مس سرچشمه و گلگهر، تلاشهای تحسینبرانگیزی را آغاز کردهاند. گزارشهای داخلی سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که پروژههای پایلوت استفاده از دیسپاچینگ هوشمند و مانیتورینگ آنلاین ناوگان در این معادن اجرایی شده است. مجتمع مس سرچشمه با تمرکز بر نوآوریهایی نظیر ناوگانهای نیمهخودران و سیستمهای نگهداری و تعمیرات پیشگو (RCM)، سعی دارد بهرهوری خود را به استانداردهای جهانی نزدیک کند. همچنین استفاده از پهپادها برای نقشهبرداری در معادن بزرگ سنگ آهن ایران به یک رویه معمول تبدیل شده است.
گلوگاههای دیجیتال: چرا سرعت ما کم است؟
با وجود این تلاشها، چالشهای ایران در سال ۱۴۰۴ همچنان جدی است:
تحریم تکنولوژی: دسترسی به سنسورهای پیشرفته IoT و نرمافزارهای تحلیل دیتای غولهای تکنولوژی (مانند زیمنس یا کاترپیلار) مسدود است. این موضوع هزینه تحقیق و توسعه (R&D) بومی را به شدت افزایش داده است.
بحران زیرساخت: معدن هوشمند نیازمند اینترنت پرسرعت و پایدار 5G در دورافتادهترین نقاط کویری است؛ زیرساختی که هنوز حتی در بسیاری از شهرهای صنعتی کامل نیست.
فقر داده: بسیاری از معادن ایران هنوز دادههای خود را به صورت دستی یا در فایلهای اکسل پراکنده ذخیره میکنند. هوش مصنوعی بدون «دیتای تمیز و یکپارچه» عملاً کور است
