صنایع معدنی ایران؛ چرا زنجیره ارزش افزوده همچنان ناتمام مانده است؟
صنایع و معادن: صنایع معدنی ایران در حالی بهعنوان یکی از پایههای اصلی توسعه صنعتی شناخته میشود که هنوز از دستیابی به زنجیره کامل ارزش افزوده فاصله دارد. صادرات مواد خام، ضعف فناوری فرآوری و نبود پیوند مؤثر میان استخراج، تولید و بازار نهایی موجب شده است که سهم واقعی این بخش در اقتصاد ملی کمتر از ظرفیت بالقوه آن باشد. پرسش این است چرا کشوری با منابع غنی معدنی، همچنان در مسیر خامفروشی حرکت میکند و چگونه میتوان این چرخه را به نفع تولید و اشتغال پایدار اصلاح کرد.
چرخه ناقص از معدن تا بازار
در دهههای گذشته، تمرکز سیاستهای معدنی بیشتر بر استخراج و صادرات مواد خام بوده است. بسیاری از معادن بزرگ کشور، از سنگآهن و مس گرفته تا عناصر نادر خاکی، بدون فرآوری عمیق یا ارزشافزایی در زنجیره پاییندستی راهی بازارهای جهانی میشوند. این الگو، در کوتاهمدت درآمد ارزی ایجاد میکند، اما در بلندمدت وابستگی به صادرات خام را افزایش داده و مانع توسعه صنایع تکمیلی میشود. کارشناسان معتقدند که نبود هماهنگی میان سیاستهای صنعتی، تجاری و معدنی، عامل اصلی از همگسیختگی زنجیره ارزش است.
فناوری، حلقه مفقوده توسعه
فناوریهای نوین فرآوری معدنی در جهان، مسیر تولید را از استخراج تا محصول نهایی بهشکل یکپارچه طراحی کردهاند. در کشورهایی مانند استرالیا و شیلی، سرمایهگذاری در فناوریهای پاک و تجهیزات هوشمند باعث شده است تا از هر تن ماده معدنی، حداکثر بهرهوری حاصل شود. در ایران اما، کمبود سرمایهگذاری در بخش تحقیق و توسعه و وابستگی به تجهیزات خارجی، مانع ارتقای سطح فناوری در معادن و کارخانههای فرآوری شده است. این وضعیت موجب میشود بخش بزرگی از مواد معدنی کشور بهصورت خام یا نیمهخام صادر شود و سهم ارزش افزوده داخلی پایین بماند.
سیاستهای حمایتی یا موانع پنهان؟
در سالهای اخیر، دولت با هدف جلوگیری از خامفروشی، تعرفههای صادراتی و مشوقهای تولید پاییندستی را افزایش داده است. با این حال، نوسان سیاستها، مشکلات انرژی و حملونقل و بوروکراسی اداری، مانع از شکلگیری سرمایهگذاری بلندمدت در زنجیره صنایع معدنی شده است. بسیاری از فعالان این بخش بر این باورند که حمایت مؤثر، نه در محدودیت صادرات بلکه در تضمین تأمین انرژی پایدار، تسهیل واردات فناوری و اصلاح قوانین مالیاتی است.
آیندهای در گرو یکپارچگی زنجیره
کارشناسان اقتصادی تأکید دارند که تنها با شکلگیری زنجیره کامل از اکتشاف تا محصول نهایی میتوان سهم صنایع معدنی را در تولید ناخالص داخلی افزایش داد. تحقق این هدف مستلزم پیوند میان سیاست صنعتی و معدنی، توسعه خوشههای تولیدی و جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی است. صنایع معدنی ایران اگرچه بر منابع غنی تکیه دارد، اما بدون بازیابی زنجیره گمشده ارزش افزوده، همچنان در مرحله استخراج باقی خواهد ماند؛ مرحلهای که بیشترین سودش برای دیگر کشورها رقم میخورد.
