قاچاق صنعتی در ایران دیگر یک تخلف اقتصادی ساده نیست؛ این پدیده به یک «سازوکار موازی تولید» تبدیل شده که بدون پرداخت مالیات، عوارض، بیمه و رعایت استانداردها، همان کارکرد صنعت رسمی را تقلید میکند و همزمان بنیان آن را از درون فرسایش میدهد. امروز قاچاق صنعتی در ایران مستقیماً قلب زنجیره تولید را هدف گرفته و بقای کارخانهها را با تهدید جدی مواجه کرده است.
قاچاق صنعتی بهعنوان صنعت سایه
در بسیاری از بازارهای صنعتی ایران، یک «بازار سایه» شکل گرفته که در آن قیمتها نه براساس هزینه واقعی تولید بلکه براساس منطق قاچاق تعیین میشود. این بازار سایه سه ویژگی دارد: قیمت پایینتر، نبود تعهد خدمات پس از فروش و بیاعتنایی به استاندارد. این شرایط، قاچاق صنعتی در ایران را خطرناکتر از قاچاق سنتی پوشاک و لوازم مصرفی کرده است.
کالاهایی که بیشترین آسیب را میزنند
برخلاف تصور عمومی، خطرناکترین اقلام قاچاق صنعتی در ایران کالاهای واسطهای و سرمایهای هستند. ماشینآلات سبک صنعتی، تجهیزات برقی و کنترلی، پمپها، موتورهای الکتریکی، بلبرینگها، ابزارهای دقیق، قطعات خودرو و مواد پلیمری خاص در صدر این فهرست قرار دارند. این کالاها، در صورت ورود از مسیر قاچاق، هم بازار محصول نهایی را تخریب میکنند و هم سرمایهگذاری در تولید داخلی را بیمعنا میسازند.
ریشههای ساختاری قاچاق صنعتی در ایران
قاچاق صنعتی در ایران حاصل مجموعهای از خطاهای ساختاری است:
-
بیثباتی سیاستهای تجاری و تغییرات مکرر تعرفهها
-
نوسانات شدید نرخ ارز که فاصله قیمت کالای رسمی و غیررسمی را افزایش میدهد
-
ضعف در یکپارچگی سامانههای نظارتی
-
قیمتگذاری دستوری و کاهش حاشیه سود تولید رسمی
این عوامل باعث شدهاند که قاچاق صنعتی در ایران به فعالیتی کمریسک و پربازده تبدیل شود که حتی میتواند از مسیرهای رسمی عبور کند.
هزینههای پنهان برای اقتصاد
زیان قاچاق صنعتی در ایران محدود به تعطیلی کارخانهها نیست. این پدیده اشتغال صنعتی را کاهش میدهد، درآمدهای مالیاتی دولت را محدود میکند و سرمایهگذاری در بخش تولید را دچار مشکل میکند. همچنین بر صادرات و توان رقابت بینالمللی تولیدکنندگان تأثیر منفی دارد.
راهکارهای مقابله با قاچاق صنعتی
مقابله با قاچاق صنعتی در ایران نیازمند اصلاح ساختارهاست:
-
یکپارچهسازی سامانههای تجاری و گمرکی
-
شفافسازی مسیر کالا از مبدا تا مصرف
-
ثباتبخشی به سیاستهای ارزی و تجاری
-
حمایت هدفمند از تولید کالاهای واسطهای و سرمایهای
اگر این نقشه پنهان دیده نشود، صنعت رسمی بهتدریج جای خود را به یک صنعت سایه خواهد داد؛ صنعتی که شاید بازار را پر کند، اما آینده تولید و اشتغال کشور را خالی خواهد کرد
