شکاف فناوری در صنایع سنتی ایران؛ چرا نوسازی صنعتی در ۲۰۲۵ به بنبست رسیده است؟
صنایع و معادن: در سال ۲۰۲۵، شکاف فناوری میان صنایع سنتی و مدرن در ایران به یکی از جدیترین دغدغههای توسعه صنعتی تبدیل شده است. در حالی که جهان با سرعت بهسویهوش مصنوعی، روباتیک، اینترنتاشیا و تولید دیجیتال حرکت میکند، بسیاری از صنایع ایرانهنوز در مدار فرآیندهای نیمقرنی و تجهیزات فرسوده میچرخند. از کارگاههای نساجی و ریختهگری گرفته تا کارخانههای مواد غذایی و سیمان، نبود سرمایهگذاری فناورانه، ضعف مدیریت دانش و وابستگی به نیروی انسانی کممهارت، مسیر نوسازی را دشوار کرده است.
فناوری، گمشده در چرخه تولید
بر اساس گزارش تازهی UNIDO در سال ۲۰۲۵، بیش از ۶۵درصد واحدهای تولیدی ایران هنوز از فناوریهای سطح دوم صنعتی(Industrial2.0) استفاده میکنند؛ یعنی فرآیندهایی که در دهه ۱۹۸۰ میلادی در اروپا کنار گذاشته شدند. در مقابل، کشورهای پیشرو مانند آلمان، کره جنوبی و ژاپن بیش از ۷۵درصد ظرفیت تولید خود را به فناوریهای نسل چهارم(Industry 4.0) اختصاص دادهاند.
مشکل اصلی در ایران، ضعف ساختار مالی و نبود انگیزه برای نوسازی است. بسیاری از بنگاههای کوچکومتوسط با حاشیه سود پایین، توان سرمایهگذاری در تجهیزاتهوشمند را ندارند و در غیاب سیاستهای تشویقی دولت، فرسودگی بهعنوان یک وضعیت عادی پذیرفته شده است.
مدیریت سنتی در دنیای دیجیتال
بهگفتهی پایگاه OECD، یکی از چالشهای ساختاری صنایع ایران، نبود ارتباط مؤثر میان مدیریت صنعتی و فناوری اطلاعات است. بخش بزرگی از مدیران صنایع سنتیهنوز نگاههزینهمحور به فناوری دارند، نه نگاه بهرهوریمحور.
در کشورهای پیشرو، پیادهسازی سیستمهایERP، کنترلهوشمند خط تولید و تحلیل دادههای بلادرنگ،هزینهها را تا ۲۵درصد کاهش داده است، در حالی که در ایران این ابزارها در کمتر از ۱۰درصد صنایع بهکار گرفته میشوند. این شکاف مدیریتی نهتنها سرعت تصمیمگیری را پایین آورده، بلکه موجب کاهش رقابتپذیری صادراتی نیز شده است.
نوآوری در حاشیه سیاست صنعتی
مطابق با گزارش WIPO، شاخص نوآوری ایران در سال ۲۰۲۵ رتبهی ۶۴ جهانی را دارد، در حالی که کشورهای منطقهای مانند ترکیه و امارات بهترتیب در جایگاههای ۳۸ و ۴۱ قرار گرفتهاند. دلیل اصلی، ضعف اکوسیستم انتقال فناوری از دانشگاه به صنعت است. بسیاری از پژوهشهای صنعتی یا در مرحلهی آزمایشگاهی متوقف میشوند یا بهدلیل نبود سرمایهگذار، وارد زنجیره تولید نمیگردند.
در کشورهای پیشرو، میانگین سرمایهگذاری در نوآوری صنعتی حدود ۲.۵درصد تولید ناخالص داخلی است، اما در ایران این عددهنوز به ۰.۶درصدهم نمیرسد.
گلوگاه مالی و سرمایهگذاری فناورانه
به گزارش بانک جهانی، دسترسی صنایع کوچک به وامهای توسعه فناوری در ایران کمتر از یکسوم میانگین جهانی است. نظام بانکی ترجیح میدهد تسهیلات خود را به تجارت کوتاهمدت اختصاص دهد تا پروژههای فناورانه با بازدهی بلندمدت.
در کره جنوبی، صندوقهای نوآوری صنعتی با پشتوانهی دولتی، مسیر ارتقای فناوری راهموار کردهاند و شرکتهای کوچک را بهسوی اتوماسیون و دیجیتالیشدن سوق میدهند. نبود چنین سازوکارهایی در ایران، موجب تداوم شکاف فناورانه و مهاجرت متخصصان صنعتیشده است.
فرصتهای ازدسترفته در زنجیره منطقهای
بررسی دادههایIMF نشان میدهد که ایران با وجود موقعیت ژئواقتصادی ممتاز، در زنجیره تأمین فناوری محور خاورمیانه حضور مؤثری ندارد. کشورهای ترکیه، عربستان و امارات با جذب سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی، در حال تبدیلشدن به قطبهای تولید پیشرفتههستند. در مقابل، سهم ایران از صادرات محصولات صنعتی پیشرفته کمتر از ۴درصد کل صادرات غیرنفتی است.
این شکاف، نهتنها بهمعنای ازدسترفتن بازارهای جدید است، بلکه نشان میدهد صنایع سنتی ایرانهنوز در مرز خودکفایی فناورانه متوقف ماندهاند.
تکانه دیجیتال و مسیر آینده
تحلیلهای اخیر UNIDO و OECD تأکید میکند که آیندهی رقابت صنعتی در گروِ دیجیتالیشدن خطوط تولید و اتصال بنگاهها به شبکههایهوشمند جهانی است. برای ایران، این مسیر نیازمند اصلاح ساختارهای مالی، نوسازی قوانین، بازآموزی نیروی کار و تغییر نگرش مدیریتی است. در غیر اینصورت، شکاف فناوری در صنایع سنتی به فاصلهای تاریخی تبدیل خواهد شد که عبور از آن دشوار است.
