تحول صنعت خاورمیانه تا ۲۰۳۵؛ عبور از اقتصاد نفتی به عصر فناوری و نوآوری
صنایع و معادن: خاورمیانه در آستانه تحولی تاریخی در ساختار صنعتی خود قرار دارد. منطقهای که دههها به عنوان منبع اصلی نفت و گاز جهان شناخته میشد، اکنون بهتدریج مسیر تازهای را در اقتصاد صنعتی ترسیم میکند؛ مسیری که بر پایه فناوریهای پیشرفته، انرژیهای پاک، تولید هوشمند و اقتصاد دیجیتال شکل میگیرد. تا سال ۲۰۳۵، پیشبینی میشود رقابت کشورهای منطقه نه بر سر استخراج منابع زیرزمینی بلکه بر سر توسعه زیرساختهای فناورانه و صنعتی دانشبنیان متمرکز شود.
عبور از اقتصاد نفتی
وابستگی تاریخی اقتصاد خاورمیانه به صادرات نفت، در دو دهه گذشته به چالشی استراتژیک تبدیل شده است. کاهش تقاضای جهانی برای سوختهای فسیلی، توسعه خودروهای برقی و سیاستهای اقلیمی جهانی، کشورها را به سوی تنوعبخشی صنعتی سوق داده است.
عربستان سعودی با طرح چشمانداز ۲۰۳۰ و امارات متحده با راهبرد صنعتی Make it in the Emirates سرمایهگذاریهای عظیمی در حوزه پتروشیمی پیشرفته، انرژی خورشیدی، هیدروژن سبز و فناوریهای دیجیتال آغاز کردهاند. مصر، عمان و قطر نیز در تلاشاند تا با توسعه مناطق آزاد صنعتی و جذب سرمایهگذاران خارجی، نقش جدیدی در زنجیره تأمین جهانی به دست آورند.
ایران و فرصتهای همافزایی منطقهای
ایران به عنوان یکی از بازیگران کلیدی منطقه، ظرفیت بالایی برای حضور در این موج تازه صنعتی دارد. منابع معدنی متنوع، نیروی انسانی متخصص و موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز میتواند ایران را به محور همکاریهای فناورانه و صنعتی در خاورمیانه تبدیل کند.
با این حال، تداوم تحریمهای اقتصادی، ضعف زیرساختهای لجستیکی و محدودیت در دسترسی به سرمایه خارجی، چالشهایی جدی در مسیر تحقق این هدف هستند. اگر سیاستهای صنعتی کشور به سمت فناوریهای نوین، انرژیهای تجدیدپذیر و توسعه صنایع پاییندستی هدایت شود، ایران میتواند در چشمانداز ۲۰۳۵ بخشی از زنجیره ارزش منطقهای را در اختیار گیرد.
فناوریهای نو، محور رقابت آینده
در افق ۲۰۳۵، صنعت خاورمیانه بر سه محور تحول متمرکز خواهد بود: دیجیتالیسازی تولید، توسعه فناوریهای سبز و هوش مصنوعی در مدیریت منابع. کشورهایی مانند عربستان و امارات در حال سرمایهگذاری سنگین در زیرساختهای داده، رباتیک و اینترنت صنعتیاند تا به قطب تولید هوشمند منطقه بدل شوند. همچنین، انرژیهای پاک و فناوری جذب کربن به بخش جداییناپذیر از سیاستهای صنعتی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، کشورهایی که در تربیت نیروی انسانی فناور و توسعه مراکز تحقیق و توسعه سرمایهگذاری کنند، مزیت رقابتی پایدارتری خواهند داشت.
آیندهای میان سنت و نوآوری
خاورمیانه تا سال ۲۰۳۵ شاهد همزیستی دو واقعیت خواهد بود؛ تداوم نقش نفت در اقتصاد سنتی و رشد صنایع نوآور در اقتصاد آینده. این گذار اگر با مدیریت هوشمندانه، سیاست صنعتی پایدار و همکاری منطقهای همراه شود، میتواند چهره اقتصادی منطقه را دگرگون کند.
جهان در حال عبور از عصر سوختهای فسیلی است و خاورمیانه، اگرچه دیرتر از برخی مناطق، اما مصممتر از گذشته در حال آماده شدن برای عصر فناوری است؛ عصری که در آن هوش مصنوعی، داده و نوآوری جایگزین نفت خواهند شد.
