جاده ابریشم جدید و آینده ترانزیت ایران؛ فرصت ژئوپلیتیکی یا تهدید رقابت منطقهای؟
صنایع و معادن: با احیای جاده ابریشم در قالب طرح «یک کمربند، یک راه» چین، نقشه ترانزیت جهانی وارد مرحلهای تازه شده است. ایران، با موقعیت ژئوپلیتیکی بینظیر در مرکز اتصال شرق و غرب، میتواند به یکی از محورهای اصلی این مسیر جهانی تبدیل شود. اما همزمان، موانع زیرساختی، چالشهای سیاسی و رقابت منطقهای، تحقق این ظرفیت را دشوار کرده است. آینده ترانزیت ایران در گرو تصمیماتی است که میتواند کشور را از حاشیهنشینی به محور تجارت بینقارهای برساند یا فرصت تاریخی را از دسترس خارج کند.
موقعیت استراتژیک در قلب تجارت جهانی
ایران از نظر جغرافیایی نقطه اتصال خلیجفارس به آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه و اروپاست. این جایگاه، کشور را به گرهای حیاتی در مسیرهای ترانزیتی بینالمللی تبدیل کرده است. کریدور شمال-جنوب و جاده ابریشم شرقی-غربی دو محور اصلی هستند که ایران در آنها نقش راهبردی دارد.
با توسعه بنادر جنوبی، خطوط ریلی چابهار، بندرعباس و راهآهن رشت-آستارا، ایران میتواند هزینه و زمان حملونقل کالا بین شرق آسیا و اروپا را تا ۳۰ درصد کاهش دهد. این مزیت جغرافیایی، اگر با ثبات سیاسی و بهبود روابط اقتصادی همراه شود، میتواند ایران را به دروازه تجاری منطقه بدل کند.
فرصتهای ترانزیتی در طرح چین
طرح جاده ابریشم جدید، شبکهای از زیرساختهای حملونقل زمینی، دریایی و دیجیتال است که بیش از ۶۰ کشور را در بر میگیرد. چین با سرمایهگذاریهای کلان در بنادر، خطوط ریلی و مراکز لجستیک، در پی ایجاد زنجیره تأمین مستقل از مسیرهای غربی است.
ایران، بهعنوان یکی از حلقههای مهم این طرح، میتواند از جریان سرمایهگذاری چینی برای توسعه زیرساختهای خود بهرهمند شود. پروژههای ریلی شرق کشور، بهویژه مسیر زاهدان-سرخس، در صورت تکمیل، ایران را به حلقه پیوند آسیای میانه با اقیانوس هند تبدیل میکند.
تهدیدهای پنهان در مسیر توسعه
در کنار فرصتهای بزرگ، تهدیدهایی نیز وجود دارد. رقابت فزاینده کشورهای منطقه مانند ترکیه، آذربایجان و عربستان برای جذب مسیرهای ترانزیتی، موقعیت ایران را با خطر حاشیهنشینی مواجه کرده است. همچنین، تحریمهای بینالمللی و محدودیت در مبادلات بانکی مانع جذب سرمایهگذاریهای خارجی شدهاند.
زیرساختهای ناکافی ریلی، گلوگاههای لجستیکی و نبود هماهنگی میان نهادهای دولتی نیز از دیگر چالشهای جدی هستند که میتوانند ایران را از فرصت تاریخی اتصال به زنجیره جدید تجارت جهانی بازدارند.
راه آینده؛ از جغرافیا تا راهبرد
کارشناسان معتقدند ایران باید نگاه خود را از صرف موقعیت جغرافیایی به مزیت راهبردی تغییر دهد. توسعه دیپلماسی ترانزیتی، جذب سرمایهگذاریهای مشترک، دیجیتالیسازی زنجیره حملونقل و ایجاد مناطق آزاد هوشمند میتواند ایران را در جاده ابریشم جدید به جایگاه واقعی خود برساند.
در جهانی که مسیرهای تجاری شکل قدرت اقتصادی را تعیین میکنند، ایران اگر مسیر درست را برگزیند، میتواند دوباره در مرکز جغرافیای تجارت جهانی بایستد.
