صنایع و معادن: در سال ۲۰۲۶، وقتی جهان هنوز در میانه گذار انرژی و تنشهای تجاری نفس میکشد، صنایع مادر – فولاد، پتروشیمی، سیمان و سایر بخشهای سرمایهبر – مانند ستونهای یک پل قدیمی عمل میکنند: اگر محکم نباشند، هیچ چیز روی آنها پایدار نمیماند. این صنایع، که پایه زنجیره ارزش و امنیت صنعتی هر کشوری هستند، نیازمند سرمایهگذاری سنگین و مداوماند. اما جریان سرمایه در این حوزهها میان کشورهای صنعتی و اقتصادهای نوظهور، مانند دو رودخانه کاملاً متفاوت جریان دارد: یکی آرام، هدفمند و رو به فناوریهای سبز؛ دیگری پرتلاطم، محدود و اغلب ناکافی.
شکاف بزرگ: اعداد خام و واقعیتهای پنهان
در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، سرمایهگذاری در بخشهای صنعتی سنگین در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۷ تا ۲۰ درصد از تشکیل سرمایه ثابت ناخالص را تشکیل میدهد، اما تمرکز اصلی بر نوسازی و سبزسازی است. گزارش چشمانداز سرمایهگذاری انرژی جهانی نشان میدهد که سرمایهگذاری در بخشهای مرتبط با گذار انرژی (از جمله مواد شیمیایی کمکربن و فولاد سبز) در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۲.۲ تریلیون دلار رسیده، که دو برابر سرمایهگذاری در سوختهای فسیلی است. در آمریکا و اتحادیه اروپا، یارانههای مستقیم و مشوقهای عملکردی (مانند قانون کاهش تورم و قانون تراشههای اروپا) میلیاردها دلار را به سمت بازسازی کارخانههای فولاد و پتروشیمی هدایت کردهاند، با هدف کاهش انتشار کربن و افزایش رقابتپذیری.
در مقابل، در اقتصادهای نوظهور مانند ایران، سرمایهگذاری در صنایع مادر همچنان عمدتاً به منابع داخلی و محدود وابسته است. گزارشهای داخلی نشان میدهد که صنعت پتروشیمی ایران برای دستیابی به اهداف برنامه هفتم توسعه به حدود ۲۶ میلیارد دلار سرمایه جدید نیاز دارد، اما تا پایان ۲۰۲۵ تنها نیمی از این مبلغ تأمین شده است. در سال ۲۰۲۶، برنامهریزی شده تا ۱۸ واحد پاییندستی جدید با سرمایهگذاری ۵ میلیارد دلاری به بهرهبرداری برسد، اما تحریمها، کمبود ارز و ریسک بالای سرمایهگذاری خارجی، جریان سرمایه را به شدت محدود کرده است.
جهتگیری متفاوت: سبزسازی در برابر بقا
کشورهای صنعتی سرمایهگذاری را به سمت «فولاد سبز» و «شیمیایی پایدار» هدایت کردهاند. تقاضای جهانی برای فولاد کمکربن تا سال ۲۰۳۰ میتواند چندین برابر شود، و شرکتهای بزرگ اروپایی و آمریکایی میلیاردها دلار را به کورههای قوس الکتریکی و فناوریهای جذب کربن اختصاص دادهاند. گزارشهای بینالمللی پیشبینی میکنند که سرمایهگذاری در مواد معدنی حیاتی و زنجیرههای سبز، موتور اصلی رشد سرمایهگذاری صنعتی در دهه آینده خواهد بود.
در ایران، تمرکز همچنان بر افزایش ظرفیت تولید و تکمیل زنجیره ارزش است، اما با چالشهای ساختاری. صنعت سیمان در سال ۲۰۲۵ رشد ۴.۲ درصدی ارزش بازار را تجربه کرده و به حدود ۴.۷۴ میلیارد دلار رسیده، اما این رشد عمدتاً ناشی از تقاضای داخلی و نه سرمایهگذاری خارجی یا فناوری جدید است. پتروشیمی نیز با وجود برنامههای بلندپروازانه (مانند هدف ۱۳۱ میلیون تن ظرفیت تا پایان برنامه هفتم)، با کمبود شدید سرمایهگذاری خارجی روبهرو است و بخش عمده پروژهها به منابع داخلی یا تسهیلات محدود وابستهاند.
آینده: انتخاب میان دو مسیر
در کشورهای صنعتی، سرمایهگذاری در صنایع مادر به بخشی از استراتژی امنیت ملی و گذار سبز تبدیل شده است؛ سرمایهگذاری که نه تنها اشتغال ایجاد میکند، بلکه رقابتپذیری بلندمدت را تضمین مینماید. در اقتصادهای نوظهور مانند ایران، سرمایهگذاری کافی در این صنایع میتواند موتور محرک رشد غیرنفتی باشد، اما بدون رفع موانع ساختاری (مانند دسترسی به فناوری، کاهش ریسک سیاسی و جذب سرمایه خارجی)، این موتور به سختی روشن خواهد شد.
گزارشهای جهانی هشدار میدهند که شکاف سرمایهگذاری در صنایع مادر میتواند به کاهش سهم اقتصادهای نوظهور در زنجیرههای جهانی منجر شود. برای ایران، راهکار نه در افزایش حجم سرمایهگذاری خام، بلکه در هوشمندسازی آن است: تمرکز بر حلقههای با ارزش افزوده بالاتر (مانند محصولات پاییندستی پتروشیمی و فولاد تخصصی)، جذب فناوری سبز و ایجاد مشوقهای هدفمند برای سرمایهگذاران داخلی و خارجی.
