صنایع و معادن: در آغاز سال ۲۰۲۶، صنایع فولاد، سیمان و پتروشیمی ایران که بیش از نیمی از صادرات غیرنفتی را تشکیل میدهند در برابر بادهای مخالف ایستادهاند: بحران انرژی پایدار، تحریمهای تازه و فشار جهانی برای تولید کمکربن. این صنایع، با پتانسیل منابع غنی، میتوانستند پیشران رشد باشند، اما محدودیتها آیندهشان را تیره کردهاند. در حالی که کشورهای صنعتی با سرمایهگذاری در فناوریهای سبز و زنجیرههای پایدار پیش میروند، ایران با چالشهای داخلی دستوپنجه نرم میکند.
فولاد: ظرفیت بالا، اما صادرات در خطر
تولید فولاد ایران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۱.۸ میلیون تن رسید و رشد اندک ۱.۴ درصدی داشت. صادرات محصولات فولادی رشد ۲۷ درصدی نشان داد و بیش از ۶ میلیارد دلار درآمد ایجاد کرد. اما بحران انرژی ظرفیت بسیاری از واحدها را تا ۵۰ درصد کاهش داد و زیان روزانه را به ارقام بالا رساند.
در سطح جهانی، تمرکز بر فولاد سبز است. بازار فولاد سبز تا ۲۰۳۶ به بیش از ۱ تریلیون دلار میرسد و تولید با هیدروژن سبز و کورههای الکتریکی پیش میرود. مکانیسم تعدیل کربن مرزی اتحادیه اروپا از سال ۲۰۲۶ واردات فولاد پر کربن را گران میکند و صادرکنندگان مانند ایران را تحت فشار قرار میدهد. کشورهای صنعتی با میلیاردها دلار سرمایهگذاری، سهم خود را در بازارهای پیشرفته حفظ میکنند، در حالی که ایران در فناوریهای کمکربن عقب مانده است.
سیمان: کاهش تولید داخلی، صادرات محدود
تولید سیمان در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۳۱.۷ میلیون تن بود و ۱۰ درصد کاهش یافت. صادرات سیمان و کلینکر رشد ۷ درصدی به ۶.۹ میلیون تن داشت، اما رکود ساختوساز داخلی و قطعی انرژی ظرفیت اسمی ۸۰ میلیون تنی را محدود کرد.
در جهان، صنعت سیمان به سمت سیمان کمکربن حرکت میکند. بازار جهانی تا ۲۰۳۲ به ۶۵ میلیارد دلار میرسد و با مواد جایگزین و جذب کربن پیش میرود. مکانیسم تعدیل کربن مرزی سیمان پر کربن را هدف قرار میدهد و کشورهای صنعتی با فناوریهای نوین شدت کربن را کاهش میدهند. ایران، وابسته به سوختهای فسیلی، در این گذار چالش دارد و هزینههای تولیدش افزایش مییابد.
پتروشیمی: ظرفیت اسمی رو به رشد، تولید واقعی تهدیدشده
ظرفیت تولید پتروشیمی تا پایان سال ۱۴۰۴ به ۱۰۰-۱۰۵ میلیون تن رسید و هدف ۱۳۱ میلیون تن تا ۲۰۲۷ باقی است. ۱۸ واحد پاییندستی جدید در سال ۱۴۰۵ با ۵ میلیارد دلار سرمایهگذاری برنامهریزی شده، اما کمبود گاز خوراک بسیاری از واحدها را مختل کرد.
جهانیاً، بازار پتروشیمی تا ۲۰۳۵ به ۱.۲۵ تریلیون دلار میرسد و تمرکز بر محصولات پایدار مانند متانول آبی است. کشورهای صنعتی و خاورمیانهای رقیب با فناوریهای سبز پیش میروند، اما ایران با تحریم و کمبود خوراک، فرصتها را از دست میدهد.
تقاطع مسیرها: فرصت یا حاشیهنشینی؟
کشورهای صنعتی با سرمایهگذاری در پایداری و بهرهوری، آیندهای روشن میسازند. ایران، اگر بحران انرژی را حل نکند و به فناوریهای سبز روی نیاورد، در بازارهای جهانی حاشیهنشین خواهد شد. اصلاح یارانهها، توسعه تجدیدپذیرها و جذب سرمایه خارجی میتواند مسیر را تغییر دهد؛ در غیر این صورت، صنایع سنگین نه موتور رشد، بلکه بار اقتصادی خواهند شد.
فرصتهای از دسترفته: اگر باد موافق بوزد
کشورهای صنعتی نه تنها با سرمایهگذاریهای کلان در فناوریهای سبز پیش میروند، بلکه با سیاستهای هماهنگ، زنجیره ارزش خود را مقاوم کردهاند. برای مثال، اتحادیه اروپا با بودجههای چندصد میلیارد یورویی برای گذار سبز، کارخانههای فولاد و سیمان را به سمت استفاده از هیدروژن و انرژیهای تجدیدپذیر سوق داده است.
تجربه کشورهایی مانند عربستان سعودی که با وجود وابستگی مشابه به نفت، میلیاردها دلار به سمت پتروشیمی سبز و مواد معدنی حیاتی هدایت کرده، نشان میدهد که حتی در منطقه خاورمیانه، گذار ممکن است.
