صنایع و معادن: در دهههای گذشته، نفت و گاز مهمترین مؤلفههای رقابت اقتصادی و سیاسی جهان بودند، اما در میانه دهه ۲۰۲۰، کانون این رقابت به نقطهای متفاوت منتقل شده است؛ جایی در دل معادن لیتیوم، مس، نیکل، کبالت و عناصر نادر خاکی. بسیاری از تحلیلگران این تحول را آغاز «عصر مواد معدنی استراتژیک» میدانند؛ عصری که در آن امنیت صنعتی کشورها بیش از هر زمان دیگری به دسترسی پایدار به مواد اولیه فناوریهای پیشرفته وابسته شده است.
گزارشهای جدید آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد تقاضا برای مواد معدنی موردنیاز خودروهای برقی، باتریها، شبکههای برق، هوش مصنوعی، مراکز داده و صنایع دفاعی همچنان با سرعت در حال افزایش است. همزمان، تمرکز جغرافیایی استخراج و فرآوری این مواد، نگرانی دولتها را درباره امنیت زنجیره تأمین افزایش داده است. بخش قابل توجهی از ظرفیت جهانی فرآوری عناصر نادر خاکی و برخی فلزات راهبردی در تعداد محدودی از کشورها متمرکز شده و همین مسئله، مواد معدنی را به موضوعی فراتر از تجارت تبدیل کرده است.
اکنون این نگرانی به مرحله تازهای وارد شد. کشورهای گروه هفت با ایجاد سازوکارهای مشترک برای کاهش وابستگی به منابع محدود و توسعه زنجیرههای تأمین جدید، عملاً رقابت بر سر مواد معدنی را به سطحی راهبردی ارتقا دادند. سرمایهگذاریهای گسترده در پروژههای معدنی، توسعه ذخایر راهبردی و حمایت از صنایع فرآوری، بخشی از این رویکرد جدید است.
اما آنچه بیش از استخراج اهمیت یافته، کنترل حلقههای بعدی زنجیره ارزش است. تجربه کشورهای صنعتی نشان میدهد ثروت واقعی نه در فروش سنگ معدن، بلکه در فرآوری، تولید مواد پیشرفته، ساخت باتری، تجهیزات الکترونیکی و فناوریهای نوین شکل میگیرد. استرالیا، کانادا، آلمان و کرهجنوبی طی سالهای اخیر میلیاردها دلار برای توسعه صنایع پاییندستی سرمایهگذاری کردهاند تا از صادرکننده مواد خام به تولیدکننده محصولات با ارزش افزوده بالا تبدیل شوند.
در همین حال، سازمان تجارت و توسعه ملل متحد هشدار داده است که بسیاری از کشورهای دارای ذخایر غنی معدنی ممکن است بار دیگر در دام خامفروشی گرفتار شوند. به اعتقاد این نهاد، فرصت تاریخی موجود تنها زمانی به توسعه پایدار منجر میشود که کشورها بتوانند سهم بیشتری از زنجیره ارزش را در داخل مرزهای خود نگه دارند و از صادرات صرف مواد خام فاصله بگیرند.
برای ایران نیز این تحولات اهمیت ویژهای دارد. وجود ذخایر قابل توجه مس، سنگآهن، عناصر نادر خاکی، سرب، روی و سایر مواد معدنی، ظرفیت قابل توجهی برای حضور در اقتصاد آینده جهان ایجاد کرده است. با این حال، چالشهایی مانند محدودیت سرمایهگذاری، فناوریهای قدیمی، ضعف زیرساختهای فرآوری، کمبود اکتشافات عمیق و ناپایداری برخی سیاستهای اقتصادی، مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شده است.
در شرایطی که جهان به سمت اقتصاد کمکربن، هوش مصنوعی و صنایع پیشرفته حرکت میکند، ارزش بسیاری از ذخایر معدنی ایران میتواند چندین برابر گذشته شود. اما تحقق این فرصت نیازمند تغییر نگاه از معدنکاری سنتی به توسعه زنجیرههای صنعتی و فناورانه است. تجربه اقتصادهای پیشرو نشان میدهد موفقترین کشورها آنهایی هستند که معدن را نه بهعنوان پایان مسیر، بلکه بهعنوان نقطه آغاز یک اکوسیستم صنعتی میبینند.
امروز رقابت جهانی دیگر تنها بر سر مالکیت منابع نیست؛ رقابت بر سر دانش فرآوری، فناوری، سرمایه و کنترل بازارهای آینده است. در چنین فضایی، کشوری برنده خواهد بود که بتواند سنگ را به فناوری، معدن را به صنعت و ذخایر طبیعی را به قدرت اقتصادی پایدار تبدیل کند. این همان نبردی است که اگرچه در سکوت جریان دارد، اما میتواند نقشه اقتصاد جهان را در دهههای آینده بازنویسی کند.
افزون بر این، رقابت بر سر مواد معدنی استراتژیک تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه بهتدریج به بخشی از معادلات امنیت ملی کشورها تبدیل شده است. رشد صنایع مرتبط با هوش مصنوعی، نیمهرساناها، انرژیهای تجدیدپذیر و تجهیزات دفاعی، وابستگی اقتصادهای بزرگ به منابع معدنی را افزایش داده است. به همین دلیل، دولتها علاوه بر توسعه معادن داخلی، به دنبال انعقاد پیمانهای بلندمدت معدنی، سرمایهگذاری در کشورهای دارای ذخایر غنی و ایجاد ذخایر راهبردی هستند. این روند نشان میدهد که در دهه آینده، مواد معدنی نقشی مشابه نفت در قرن بیستم ایفا خواهند کرد و میتوانند به یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده توازن قدرت اقتصادی و صنعتی جهان تبدیل شوند.
