چرا لجستیک، حلقه ضعیف اقتصاد ملی است؟ – چالشهای لجستیک ایران
صنایع و معادن: در اقتصاد جهانی، لجستیک و حملونقل بهمثابه شریان اصلی تجارت عمل میکنند؛ حلقهای که زنجیره تولید تا مصرف را بههم پیوند میزند و کارایی و رقابتپذیری اقتصادها را تعیین میکند. لجستیک نهفقط هزینه و زمان را کاهش میدهد، بلکه رقابتپذیری اقتصاد، جذب سرمایه و توسعه صادرات را نیز ارتقا میبخشد. چالشهای لجستیک ایران یکی از عوامل مهم در کاهش رقابتپذیری اقتصادی کشور محسوب میشود.
از توان بالقوه تا عملکرد واقعی در چالشهای لجستیک ایران
ایران موقعیت جغرافیایی استراتژیک در مرکز کشورهای آسیا و مرزهای اروپا دارد و پتانسیل تبدیلشدن به هاب ترانزیتی منطقهای را داراست، بهویژه با وجود کریدورهای ترانزیتی مهم و بندر چابهار بهعنوان تنها بندر اقیانوسی فعال کشور. ظرفیتهایی که میتواند مسیرهای حملونقل شرق به غرب و شمال به جنوب را به یک مسیر تجاری پربازده تبدیل کند.
با این وجود، عملکرد لجستیکی ایران در مقیاس جهانی هنوز بسیار پایین است. براساس گزارش بانک جهانی، ایران در شاخص عملکرد لجستیک(LPI)، که کیفیت و کارایی زنجیرههای حملونقل و تجارت را بین کشورهای جهان میسنجد، در سال ۲۰۲۳ در میان حدود ۱۳۹ کشور در رتبهای پایین قرار دارد؛ رتبهای که بیانگر فاصله عملکردی قابلتوجه با کشورهای صنعتی است.
این شاخص که شامل بخشهایی چون سرعت ترخیص گمرکی، کیفیت زیرساختها، سهولت حملونقل بینالمللی و توان لجستیکی است، نشان میدهد که در بسیاری از زیربخشهای حیاتی لجستیک، ایران جایگاه مطلوبی ندارد و هزینههای حملونقل در ایران نیز چندین برابر میانگین جهانی برآورد میشود.
گلوگاههای کلیدی در چالشهای لجستیک ایران
کمبود زیرساختهای فیزیکی: شبکههای جادهای و ریلی ایران گستردهاند، اما کیفیت و یکپارچگی آنها با استانداردهای جهانی فاصله دارد. فقدان اتصال سریع و کارآمد میان بنادر، گمرکها، خط ریلی و مراکز تولید، منجر به افزایش زمان و هزینه جابهجایی کالاها میشود.
هزینههای بالا و ضعف در ترانزیت بینالمللی: هزینه حملونقل در ایران به دلیل ناکارآمدیهای شبکه و فرایندهای پیچیده، تا حدود ۲۵ درصد بالاتر از استاندارد جهانی برآورد شده است، رقمی که رقابتپذیری تجاری ایران را کاهش میدهد.
ضعف در هماهنگی نهادی و فرآیندها: چالشهایی از جمله پیچیدگیهای سامانه توزیع بار، بارنامهنویسی، برنامهریزی حمل و نرخهای متغیر باعث میشود بهرهوری لجستیک کاهش یابد و بخش خصوصی و تجار با مشکلات عملیاتی زیادی مواجه شوند.
فقدان بهرهوری دیجیتال و ردیابی هوشمند: در بسیاری از کشورهای پیشرفته، فناوریهای پیشرفته مانند سیستمهای ردیابی کالا، دادههای بزرگ و مدیریت هوشمند زنجیره تأمین به کاهش خطا، بهبود زمان تحویل و افزایش شفافیت کمک میکند؛ سطحی از اتوماسیون که هنوز در بسیاری از بخشهای لجستیکی ایران در مراحل ابتدایی است.
تجربه کشورهای صنعتی در بهبود لجستیک
کشورهای صنعتی رتبههای بالای شاخص عملکرد لجستیک را در اختیار دارند. در رتبهبندی اخیر، کشورهایی نظیر سنگاپور، فنلاند، دانمارک، آلمان، و هلند در صدر قرار گرفتهاند که این بهمعنی زیرساختهای ممتاز، فرآیندهای کارا و استانداردهای بالای خدمات لجستیکی است. این کشورها توانستهاند با سرمایهگذاری چشمگیر در بندرها، شبکه ریلی، فناوریهای هوشمند حملونقل، و سیستمهای یکپارچه گمرکی هزینهها را کاهش داده، زمان تحویل را به حداقل برسانند و در تجارت جهانی از موقعیت بسیار رقابتی برخوردار باشند.
یکی از ابعاد موفقیت در کشورهای صنعتی، سادهسازی فرایندها و کاهش موانع غیرضروری در مرزها است. فرآیندهای الکترونیکی و استاندارد شده گمرکی، سیستمهای هوشمند مدیریت بار و پذیرش سریع دادهها، از جمله عوامل کلیدی در کاهش زمان و هزینه تجارت هستند، موضوعی که در بسیاری از بخشهای لجستیکی ایران هنوز بهطور کامل پیاده نشده است.
چشمانداز چالشهای لجستیک ایران
با وجود چالشها، مزیت ژئوپلیتیک ایران در موقعیت ترانزیتی میان آسیا، خاورمیانه و اروپا یک نقطه قوت مهم است. توسعه کریدورهای جدید، ارتباط ریلی با شمال و جنوب، و استفاده از ظرفیت بندر چابهار میتواند ایران را به مرکز لجستیکی منطقهای تبدیل کند؛ بهشرط آنکه زیرساختها، فناوریها و سیاستهای تسهیلگر تقویت شود.
همچنین، تقویت همکاریهای منطقهای و توافقات با همسایگان برای تسریع ترانزیت و حذف موانع اداری، میتواند زمان و هزینه حملونقل را کاهش دهد و سهم ایران را در تجارت بینالمللی افزایش دهد.
راهکارهای عملی برای کاهش چالشهای لجستیک ایران
-
سرمایهگذاری در زیرساختهای ریلی، جادهای و بندری با تمرکز بر اتصال شبکهها بهصورت یکپارچه.
-
پیشبرد فرآیندهای دیجیتال در گمرک و زنجیره تأمین برای کاهش زمان ترخیص و افزایش شفافیت.
-
تقویت قوانین و سیاستهای حمایتی لجستیک و بهبود هماهنگی نهادی بین بخش دولتی و خصوصی.
-
همکاری منطقهای و بینالمللی برای ایجاد مسیرهای موثر ترانزیتی و سادهسازی مبادلات بینمرزی.
